İran’da hükümet tarafından basın özgürlüğüne yönelik değişimler gösterilerken Türkiye’de ifade özgürlüğü adeta bir çıkmaza girmektedir. İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani muhalif olan gazetelerin kapatılmasına engel olmak istemiyle İran hükümeti basın özgürlüğüne yönelik yeni yaptırımların ele alınmasını istemektedir. Ruhani, “sorumluluğu olan bir basın özgürlüğünü”[1] savunarak muhalif gazetelerin kapatılmasını eleştirmiştir. Hasan Ruhani yaptığı bir açıklama ile gazetelerin kapatılmasının, gazetecilerin susturulması ve kalemlerine engel olunmasının halkın hükümete yönelik inanç ve güvenini sarsacağını belirtmektedir. Basın özgürlüğüne karşı bu yumuşamanın İran hükümetinin basın konusunda değişime açık olduğunu göstermektedir. Bu çalışmada İran’daki Hasan Ruhani ile gerçekleştirilmeye çalışılan değişim süreçlerinden biri olan basın özgürlüğüne yönelik yenilikler değerlendirmeye alınacaktır.

 

Hasan Ruhani Öncesinde ve Sonrasında Basın Özgürlüğü

 

İran’ın eski Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad’ın sekiz senelik rejiminin ardından 3 Ağustos 2013 tarihinde Hasan Ruhani’nin İran Cumhurbaşkanlığına gelmesiyle birlikte İranlılara uygulanan baskılar ele alınmaya devam etmektedir. Ruhani, görevinin henüz başlarında İran’daki özellikle sanat ve medya alanında yapılan baskıları dile getirmiştir.[2]

 

İran’da 2000 senesinden bu yana 120 adet reformist gazete kapatılmıştır.[3] Kapatılan gazetelerin sayıları İran’daki hükümetin basına yönelik baskıcı bir tutum izlediğinin göstergelerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Bu gazetelerin kapatılma gerekçesi ise ‘ülke değerlerine zarar vermek’ olarak gösterilmiştir. İran, gazete kapatılması konusunda sicili oldukça kabarık olan bir ülkeler arasındadır.

 

Öte yandan, Hasan Ruhani’nin iktidara gelişinden 2 ay sonra, Ekim 2013’te, daha önce bir kez daha kapatılıp açılan reformist Bahar Gazetesi yeniden kapatılmıştır. İran’daki Basın Denetleme Kurulu tarafından ‘Şiilerin Hz. Muhammed’in İslam toplumunun lideri olarak ilan ettiğine inandıkları Hz. Ali ile ilgili ‘İmam: Siyasi lider mi dini model mi?’ başlıklı yazısı yüzünden reformcu Bahar Gazetesi’nin kapatılması yönünde karar verilmiştir. Kültür Bakanı Ali Cenneti de, ‘dini çatışmaların tohumunu attığı’ gerekçesini göstererek gazetenin kapatılmasını savunmuştur.  Bu karar reformistler tarafından bir darbe olarak algılanmıştır. Reformcu kesimin Ruhani’nin cumhurbaşkanlığına gelmesini yeni bir ümit olarak görmüş ve Ruhani iktidarı altında baskıların azaltılacağına inanmıştır. Bu nedenle, Ruhani’nin gazetenin kapanması ile ilgili verdiği kararı reformculara darbe olarak görülmüştür. Bu kınamaların üzerine Gazetede yayınlanan özür metinde ‘Yazının teknik bir hatadan dolayı istemeden inananların duygularını incittiğini’ ifade edilmiş ve özür dilenmiştir.

 

Hasan Ruhani’nin cumhurbaşkanlığı sonrası İran’da basın özgürlüğünde değişimler gerçekleştirilmeye devam edilmektedir. Fakat bu değişimlerin yetersiz kaldığı ortadadır. Sonuç olarak Ruhani döneminde İran’da toplamda 50 tane tutuklu gazeteci ve blogger bulunmakta ve İran tutuklu gazeteciler açısından dünyada ilk beş’te yer almaktadır. Ayrıca, yurt dışında yaşayan İranlı gazetecilerin ve ailelerinin istihbarat örgütleri tarafından takip ve baskı altında tutulduğu iddia edilmektedir.[4] Bazı siyasi tutukluların bırakılmasına rağmen, Hasan Ruhani tarafından verilen ifade özgürlüğü, iletişim ve siyasi suçlardan tutuklananların bırakılmasına yönelik sözlerin yerine getirilmediği ortadadır.

 

İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani 8 Mart 2014 tarihinde hükümeti gazetecilere karşı baskıcı tutumundan dolayı eleştirmesi ise göz doldurmuştur. Ruhani İran’da basının yeni ümidi olarak görülmekte ve ciddi bir reformun lokomotifi olarak görülmektedir. Hasan Ruhani’nin reform yanlısı olduğunu varsayarak, İran’daki basının işleyişi konusunda ne türlü bir değişlik getireceği henüz net olmamasına rağmen ümit vaat etmektedir. Ruhani’nin getireceği reformların İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaneyi tarafından veto edilme durumu da dikkatlerden kaçmamalıdır. Buna rağmen, İran’da Ruhani’nin ifade ve basın özgürlüğünde atacağı her adım büyük bir iyimserlik ve ilgiliyle takip edilmektedir. İran halkı, Hasan Ruhani’nin basın özgürlüğünde yenilik getireceğine inanmakta ve her adımını özgürlüklerinin önünü açacak potansiyel bir davranış olarak algılanmaktadır. Kanaatimizce, İran’da basının iyileştirilmesinde katkı sağlayabilecek iki temel faktör vardır: Birincisi, bağımsız iletişim teknolojilerinin temel ihtiyaçlarının karşılanması iken, ikincisi de genç gazetecilerle istikrarlı bir işbirliğinin sağlanması olacaktır.

 

İran’da Basın Yönelik Yeni Gelişmeler

 

İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani’nin ülkesindeki basın özgürlüğünün sağlanması konusunda reformlar getirmesi beklenmektedir. Ruhani’nin ülkesindeki basın özgürlüğünün sarsılmasını engellemesi için gazetelerin kapatılması konusunda bir takım önlemler alması gerekmektedir. Hasan Ruhani’nin hükümet tarafından gazetelerin kapatılması hakkında eleştirilerde bulunması bu bakımdan ümit vericidir. Ruhani’nin ‘hükümeti rahatsız eden yayın yapan gazetelerin kapatılmasına’ karşı çıktığı 8 Mart 2014 tarihinde devlet medyası aracılığıyla yayınlanan mesajında, ‘sorumlu yayın yapan basın özgürlüğünü’ savunması İran için küçük gazetecilik için büyük bir adımdır. Ruhani’nin mesajının devamında ‘hükümet medya üzerinde baskı kurduğunda aslında iktidara olan kamu güveninin zarar gördüğünü’ belirtmesi ise yeni değişiklikler için ilk adımların atılması şeklinde yorumlanabilecektir. Hasan Ruhani gazetelerin kapatılmasının en son yapılacak uygulama olarak görülmesini vurgulamış ve gazetelerin herhangi bir suç işlemesi durumunda sorunun genel yayın yönetmeni ile çözümlenmesi gerektiğini belirtmiştir.[5] Ruhani’nin İran medyasında gazetelerin kapatılmasının önüne geçilmesi konusundaki eleştirilerini dile getirmesi basın özgürlüğüne yaklaşımı konusundaki değişimlerin başlangıcı olarak yorumlanabilecektir.

 

Değerlendirme

 

İran’da ifade özgürlüğünün baskıcı bir rejimin etkisi altında olmasına rağmen Ruhani döneminde basın özgürlüğüne yönelik bazı duvarların kalkması söz konusudur. İran basın özgürlüğü konusunda dünyada geride kalan ülkeler arasındadır fakat basın özgürlüklerini geliştirme konusunda iyileşme göstermektedir. Bu iyileşmenin İran’ın hem yurtdışında hem yurtiçindeki imajını pozitif anlamda etkilemesi ön görülmektedir. Hasan Ruhani 2013 senesinde iktidara geldiğinden itibaren ifade özgürlüğündeki yaptırımları hafifletmek için çalışmalarda bulunmaktadır ama bunların yeterli olmadığı ortadadır. İran’da halen muhalif görüşteki gazeteciler ev hapsinde tutulmakta ve çok sayıda uzun süre ülkesine dönemeyen gazeteci bulunmaktadır. Ruhani’nin bu durumları düzeltmek için gerçekleştirmek niyetinde olduğu reformlar hakkında öngörüde bulunurken destekçilerin olduğu kadar muhaliflerinin de varlığına dikkat çekilmelidir. Ruhani’nin basın özgürlüğüne yönelik yaklaşımın İran’ın Batı ile temaslarının artması ile tetiklenmesi mümkün görünmektedir. Hasan Ruhani tarafından İran’da gerçekleştirilmeye çalışılan ılımlı yaklaşımın oluşması bu bakımdan İran’ın hem uluslararası hem de ulusal alanda imajını olumlu yönde etkileyecektir. İran’ın basın özgürlüğü konusunda emekleme döneminde olmasının ülkemizde olduğu gibi gerilemesinden daha iyi olduğu ortadadır.

 

 


[1] Ruhani: 'Gazeteler kapatılmamalı' İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, basında sansüre karşı çıktı. (8 Mart 2014) http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/dunya/48641/Ruhani___Gazeteler_kapatilmamali_.html Erişim Tarihi: 11 Mart 2014

[2]Parvaz, D “Hassan Rouhani and The Hope for More Freedom in Iran” (12 Şubat 2014) https://cpj.org/2014/02/attacks-on-the-press-iran.php Erişim Tarihi: 12 Mart 2014

[3]'Gazeteler kapatılmamalı' (08 Mart 2014) http://www.radikal.com.tr/dunya/gazeteler_kapatilmamali-1180192 Erişim Tarihi: 11 Mart 2014

[4]PressFreedom in İran Slightyİmproves Under Rouhani (24 Şubat 2014) http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/02/iran-media-freedom-improves.html Erişim Tarihi: 11 Mart 2014

[5]Iran'sRouhanidefends 'freedom of presswithresponsibility’ (8 Mart 2014) http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/96150/World/Region/Irans-Rouhani-defends-freedom-of-press-with-respon.aspx Erişim Tarihi: 11 Mar 2014