Rusya ile NATO arasında resmi ilişkiler 1991 yılında, daha sonra adı Avrupa Atlantik Ortaklık Konseyi ( Eura-Atlantic Partnership Council) olarak değiştirilen, Kuzey Atlantik İşbirliği Konseyi (North Atlantic Council) çerçevesinde başlamıştır. Müteakiben, 22 Haziran 1994 tarihinde Rusya’nın Barış için Ortaklık programına katılmasıyla daha da derinleşmiştir[i]. 1991 yılında Rus Başkanı Yeltsin görevdeyken, Rusya’nın NATO’ya üyeliği konusunda bir niyet ifadesinde bulunmuşsa da, ardından Rus makamları bunun doğru olmadığı yolunda açıklamalar yapmıştır. Rusya 1996 yılında Bosna Hersek’teki NATO barış gücüne katılarak işbirliği örneği vermiştir[ii]. 27 Mayıs 1997 tarihinde yapılan NATO Paris Zirvesi’nde her iki taraf karşılıklı ilişkiler, işbirliği ve güvenlik konusunda bir anlaşma imzalamıştır[iii]. Bu anlaşma ile NATO ve Rusya demokrasi ve güvenlik işbirliği prensiplerine dayanan barışı Euro-Atlantik bölgesinde en üst politik seviye de tesis etme taahhütünde bulunmuştur. Burada NATO ve Rusya birbirlerini hasım (adversaries) olarak mütalaa etmediklerini imza altına almıştır.

 

28 Mayıs 2002 tarihinde NATO’nun Roma Zirvesi’nde NATO-Rusya Konseyi (NATO Russian Council-NRC) oluşturulmuştur. Bu kuruluş her iki taraf için güvenlik konuları, müşterek projelerde danışmanlık, oybirliği sağlanması, ortak karar ve faaliyetler için resmi diplomatik kanalı teşkil etmiştir[iv]. Yapılan anlaşmaya uygun olarak, müşterek karar ve eylemlerin uygulanması için kapsam içine alınan faaliyetler; terrörizmle mücadele, askeri konularda askeri tatbikatlar[v] ve personel eğitimi[vi] dahil işbirliği, Afganistan’da işbirliği[vii], ISAF’ın desteklenmesi için askeri olmayan uçakların Rusya’dan geçişine müsaade edilmesi, endüstriyel işbirliği, savunma konularında ve silahların yayılmasının önlenmesinde işbirliği ve diğer faaliyet alanları olarak belirlenmiştir. İşbirliğinin kolaylaştırılması için, Rusya NATO’da diplomatik temsilcilik ve iki büyük NATO karargahında Rus askeri bürosunu kurmuştur. Moskova’da ise, NATO enformasyon askeri irtibat bürosu tesis edilmiştir[viii].

 

3-4 Nisan 2008 tarihinde Romanya’da yapılan NATO zirvesinde Ukrayna ve Gürcistan’ın NATO’ya üyeliği gündeme gelmiş ve Üyelik Eylem Planı (Membership Action Planı) kapsamı içinde konunun ele alınması kabul edilerek, üyelik için sıcak bakılmasına rağmen belirli bir tarih verilmemiştir[ix]. Bunda Fransa ve Almanya’nın Rusya’yı karşılarına almaktan kaçınma kaygısı yattığı değerlendirilmektedir. Nitekim, Rusya Federasyonu Vladimir Putin, 4 Nisan 2008 tarihinde Romanya’nın başşehri Bükreş’te yapılan NATO zirvesi sonrası yaptığı basın toplantısında açık bir şekilde, NATO’nun Doğu’ya genişleme stratejisinin Rusya’yı direkt tehdit kabul edildiği anlamına geldiğini ifade ederek şiddetle karşı çıkmıştır[x].

 

NATO ve Rusya arasındaki İlişkilerin Gerginleşmesi

 

NATO Rusya ilişkileri Ağustos 2008’de Rusya’nın Gürcistan’a müdahalesine kadar belirli bir uyum içinde gitmiştir. Rusya’nın Gürcistan’a müdahalesi sonrası 18 Ağustos 2008 tarihinde NATO Dış İşleri Bakanları bir deklerasyon yayınlayarak, Rusya’nın yaptığı askeri harekatın barışı koruma görevi ile çatıştığını, Helsinki senedinde belirtilen ve NATO işbirliği anlaşmasında kabul edilen “sorunların barışçı yollarla çözülmesi” prensibine uymadığını belirterek, harekatın derhal durdurularak, birliklerini çekmesini istemiştir[xi]. NATO Rusya Konseyi çalışmalarının Rus birlikleri Gürcistan’dan çekilene kadar askıya alındığını açıklamıştır. Bunun üzerine Rusya derhal karşı tedbir olarak, Rus Dış İşleri Bakanı Sergey Lakrov’un ağzında müttefiklerle askeri işbirliğini durdurduklarını açıklamıştır, Başkan Medvedev daha da ileri giderek, NATO ile ilişkileri tamamen kesme tehdidinde bulunmuştur[xii]. Rusya’nın bu müdahalesi NATO’da Rusya’nın tekrar eski Sovyet dönemindeki gibi etki sahası (sphere of influence) içinde bulunan Polonya, Çek Cumhuriyeti ve Baltıklar da tehdit olarak algılanması gerçeğini beraberinde getirmiş ve NATO’nun 5 nci maddesinin yürürlüğe konulup konulmayacağı gündeme gelmiştir. Ancak, Aralık 2008’de yapılan NATO Dış İşleri Bakanları toplantısında Ukrayna ve Gürcistan’ın üyeliği konusu gündeme getirilmemiştir[xiii]. Rusya Ukrayna ve Gürcistan’ın NATO üyeliğine ve NATO’nun Doğu’ya doğru genişlemesine şiddetle karşı çıkmaktadır. Rusya için Ukrayna sadece müşterek sınırı olan bir komşu olmayıp, Rus kimliğinin temsilcisi olarak görülmektedir. Diğer taraftan Rusya NATO’nun arkasında ABD’nin Rusya’yı zayıflatma arzusunun yattığını değerlendirmektedir[xiv].

 

Eylül 2008’de Rusya ile yakın ilişkide bulunan Fransa ve Almanya ilişkilerin tedrici olarak normalleşmesi için çabada bulunmuşlardır. Daha da ötesi, Euro-Atlantik Ortaklık Konseyi kapsamında görüşmelerin kesilmesi gerçekleşmemiş ve Eylül ayındaki gayri resmi NATO Savunma Bakanları toplantısında terörizme karşı harekat, Afganistan, Avrupa Konvansiyonel Silahlar Anlaşması (CFE) ve nükleer silahlar konusunda işbirliğinin sürdürülmesine istekli olduklarına dair irade belirtmişlerdir. Bu yumuşama Medvedev’in 5 Kasım’da Rus parlementosunda yaptığı konuşmada ABD füze savunma kalkanına karşı Kaliningrad’da füzeleri konuşlandıracağını açıklaması ile sıkıntılı bir hal almıştır[xv]. Buna rağmen, Aralık toplantısında NATO Rusya Konseyi formal görüşmelerine Rusya’nın Kaliningrad ile ilgili tasarrufu ve Abhazya ve Güney Osetya’yı işgalinin kabul edilmediği not edilerek, devam kararı alınmıştır.

 

5 Mart 2009 tarihinde NATO Dış İşleri Bakanları 12 Ağustos 2008’deki silahların bırakılması ve kuvvetlerini çekme anlaşmasına uymamasına, Abhazya’da yeni bir askeri üs kurma niyeti ve CFE anlaşmasını askıya almasına rağmen, Rusya ile NRC kanalı ile ilişkilerin resmi bir şekilde devam etmesi kararı almıştır[xvi]. Bu karara rağmen, Rusya yine hırçın bir şekilde gündemde yerini almıştır. Kasım 2009’da Alman medyasından Spiegel’in Rusya Başkanı Medvedev ile Moskova’da yapmış olduğu röportajda[xvii]; NATO’nun iki Almanya’nın birleşmesi sırasında Rusya’ya vermiş olduğu sözlerin hiçbirini tutmadığını ifade etmiştir. Medvedev’e göre, Soğuk Savaş sonrası yapılan görüşmelerde NATO Rusya’ya Doğu’ya doğru genişlemesinin söz konusu olmadığını ve Rusya’nın menfaatlerini gözeteceği sözünü vermiş fakat, bunların hiç biri günümüze kadar olan gelişmelerde NATO tarafından dikkate alınmamıştır. Spiegel’e göre, o zamanki İngiliz ve Alman kaynakları Rusya’ya Polonya, Macaristan ve Çekoslavakya’nın NATO üyesi olma imkanının bulunmadığı yönünde izlenim vermiştir. Ancak, bu konuda yapılan bütün görüşmeler o zaman resmi olarak yazıya dökülmemiştir. Ayrıca, yapılan anlaşmaların hiç birinde NATO’nun Doğu’ya doğru genişlemesine dair herhangi bir ifadenin yer almadığı görülmektedir. Rus Başkanı Medvedev’in bu açıklamalarının NATO’ya karşı Rus kamuoyunun açık bir kırgınlığını ve NATO’ya olan güvensizliğini yansıtmakta olduğu ifade edilebilir.

 

Rusya’nın bu algılamasına rağmen, Aralık 2009’da Gürcistan krizinden sonra ilk NRC Dış İşleri Bakanları Toplantısı yapılmıştır. Bu toplantıda 21nci Yüzyıl Güvenlik Sorunlarının Müşterek Gözden Geçirilmesi’nin başlatılması konusunda NATO ve Rusya arasında işbirliği ve anlaşma sağlanmıştır[xviii]. NATO ve Rusya daha evvel NRC çerçevesinde işbirliği yapacağı konuları yeniden ele alarak, 2010 programını kabul etmiş ve bu konudaki faaliyetlerin devam edeceğini teyit etmiştir. Bu faaliyetlerin her iki tarafında her türlü güçlüğe rağmen işbirliğini sürdürme iradesine ve kararlılığına sahip olduğunu göstermekte olduğu şeklinde algılanabilir.

 

NATO ve Rusya Arasında İşbirliğinin Temel Nedenleri

 

NATO ve Rusya’nın aralarında ciddi sorunlar olmasına rağmen işbirliğini devam ettirmelerinin nedenlerini aşağıdaki gibi belirleyebiliriz;

 

NATO açısından

 

Rusya Federasyonu gibi büyük ve daha evvel Varşova Paktına liderlik yapmış süper güç olan bir ülkeyi bünyesine dahil etmeden kontrol etme imkanının yollarını aramış ve bu platformu NRC ile gerçekleştirmeyi başarmıştır. NRC vasıtasıyla Rusya’nın hali hazırdaki ve geleceğe yönelik niyet ve maksadını belirleme, takip ve kontrol imkanına sahip olabildiği söylenebilir.

 

NATO Doğu’ya doğru genişleme stratejisini uygularken, Rusya’nın NRC kanalı ile devamlı nabzını tutma imkanına sahip olduğu düşünülebilir. Ancak, Rusya’nın Gürcistan ve Ukrayna konusundaki kararlı tutumu NATO’nun bu ülkeler üzerindeki niyetini yeniden gözden geçirerek, ertelemesine neden olmuştur.

 

ABD’nin Orta Asya Cumhuriyetleri’ndeki başarısız girişimleri Rusya’nın arka bahçesi olarak tanımladığı bu bölgede yeniden nüfus kazanmasına neden olmuştur. ABD’nin bu bölgede yeniden etken olabilmesi için NATO örgütü bir vasıta olabilir. NATO’nun Afganistan’daki başarısı Orta Asya ülkelerinde Batı’nın yeniden etkinlik kazanmasına yol açabilir. Ancak bu faaliyetin Rusya’ya rağmen yürütülmesi oldukça güç bir iştir. Bu nedenle Rusya’nın mutlaka Afganistan sorununda NATO’nun yanında yer alması sağlanmalıdır.

 

NATO’nun yeni stratejik konseptine göre, uluslar arası güvenliği tehdit eden bölgelerde görev üslenmesinde karşısına Rusya gibi bir gücün engel olarak çıkması sorunu tırmandırmaktan başka bir işe yaramayacağı değerlendirilmektedir. Bu nedenle, Rusya’nın bir Dünya gücü olarak NATO ile işbirliği içinde bulunması güvenlik gereğidir.

 

Rusya Açısından

 

NATO’nun NRC çerçevesinde belirlenen uluslar arası güvenliği içeren konularda direkt ve tek taraflı şekilde Rusya’yı muhatap alması, Rusya’nın bir Dünya süper gücü kabul edildiğinin göstergesi olarak gerekli prestiji sağladığı belirtilebilir.

 

Rusya NATO’ya üye olamayacağının bilincinde olarak, NRC yapısı içinde NATO üyesi ülkelerle ilişkilerini düzenleme yolunu bulabilmektedir. Muhtelif güvenlik konularında işbirliği ile Rusya olarak eski gücünü sürdürme imkanlarını aramakta olduğu ve sahip olabileceği göz ardı edilmemelidir.

 

NRC vasıtasıyla NATO’nun niyet ve maksadını takip edebilme olanağını bulabilmekte ve gerekli müdahaleleri yapmaya çalışmaktadır.

 

Rusya, NATO’nun genişlemesini kontrol etme girişimleri sıkı bir şekilde sürdürmekte ve bu konuda gerekli müdahaleleri yapma ortamına sahip olabileceği belirtilebilir.

 

Rusya NRC kanalı ile NATO’nun Afganistan ve Orta Asya’daki hareketlerini kontrol etme olanağını bulabilmektedir. Rusya büyük ihtimalle NATO’nun Afganistan’da başarılı olmasını en az isteyen ülkelerden birisidir. Çünkü Rusya, NATO’nun buradaki başarısının bir şekilde ABD’nin ve Batı’nın bu ülkeyi ve devamında Orta Asya’nın kontrolünü getireceği endişesini taşımakta olduğu ifade edilebilir.

 

Değerlendirme

 

NATO, Rusya’nın Soğuk Savaş döneminde olduğu gibi çift kutuplu bir dünya yaratmasının önüne geçmek ve eski Varşova Paktı ülkeleri üzerinde hak iddia etmesine mani olabilmenin en iyi yolunun Rusya ile karşılıklı barış ve güvenliğin sağlanmasında olduğu bilinci ile NRC’i bütün zorluklarına rağmen sürdürme kararlılığında olduğu söylenebilir. Buna paralel olarak, NATO’nun yeni stratejisi gereği uluslar arası barış ve güvenliği sağlamaya yönelik Dünya’nın neresinde olursa olsun NATO’nun gerek bağımsız, gerekse BM ile işbirliği halinde görev üslenmesi durumunda NATO dışı ülkelerinde katkısına ihtiyaç duyması, Rusya’nın önemini bir kere daha gündeme getirmektedir. Buna ilave olarak, her iki tarafın NATO Rusya Konseyi görev tanımında belirtilen alanlarda almış oldukları müşterek hareket etme kararları, bir süper güç olan Rusya’nın özellikle, Avrasya ve Afrika’da büyük katkı sağlayacağı gerçeğini gözler önüne sermektedir. Rusya’nın ABD ve Batı’ya karşı yalnızlığını gidermek ve gerekli prestiji sağlamak için, NATO’ya ihtiyacı olduğu değerlendirilebilir. NATO’nun ise alan dışında yapacağı her türlü harekâtta Rusya’yı yanına alması Dünya barış ve güvenliği için olmaz ise, olmaz gibi görülmektedir.

 

Dipnotlar

 

[i] Formal NATO-Russia Relations, http://www.bits.de/NRANEU/relations.htm

[ii] NATO’s relations with Russia, http://www.nato.int/issues/nato-russia/topic.html

[iii] http://www.nato-russia-council.info/HTM/EN/documents27may97.shtml

[iv] Statement NATO-Russia Council, http://www.nato-russia-council.info/htm/en/documents28may02_2.shtml

[v] Chairman’s statement Meeting of the NATO-Russia Council in Defence Minister's session in Brussels, http://www.nato-russia-council.info/htm/en/documents13jun08.shtml

[vi] Allies and Russia attend U.S. Nuclear Weapons Accident Exercise, http://www.nato-russia-council.info/HTM/EN/news_14.shtml

[vii] Fact sheet of NRC practical cooperation , http://www.nato-russia-council.info/HTM/EN/Copy%20of%20news_41.shtml

[viii] NATO’s relations with Russia, http://www.nato.int/issues/nato-russia/topic.html

[ix] Press Release: (2008) 049Bucharest Summit Declaration, 03 Apr. 2008  http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_8443.htm?mode=pressrelease

[x] Vladimir Putin tells summit he wants security and friendship, 5 Apr,2008, www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article3681609.ece

[xi] Meeting of the North Atlantic Council at the level of Foreign Ministers held at NATO Headquarters, Brussels, 19 Aug. 2008, http://www.nato.int/cps/en/natolive/official_texts_29950.htm

[xii] Marcel de Haas, “NATO Russia Relations After the Gergian Cönflict”, Ap:2009nr7, http://www.clingendael.nl/publications/2009/20090000_cscp_artikel_mhaas.pdf

[xiii] Nato denies Georgia and Ukraine , http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7328276.stm

[xiv] “Early NATO Membership Unlikely for Georgia, Ukraine”, 04 Sept 2009, http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2009-09-04-voa57-68793252.html

[xv] Ahto Lobjakas, NATO Says Russian Missile Deployment Threatens Arms-Control Efforts, November 06, 2008, http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2008/11/mil-081106-rferl01.htm

[xvi] Allies agree to resume formal meetings of the NATO-Russia Council, http://www.nato.int/cps/en/natolive/events_51175.htm?selectedLocale=en

[xvii] NATO's Eastward Expansion, Did the West Break Its Promise to Moscow?, 11/26/2009

http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,druck-663315,00.html

[xviii] NATO and Russia agree to move partnership forward, 04 Dec. 2009,

 http://www.nato.int/cps/en/SID-0F250E97-8AFCAAB3/natolive/news_59970.htm?