Geçen yıl Mayıs ayında yapılan Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması’nın (NPT Review Conference) Gözden Geçirilmesi Konferansı’nda katılımcı ülkeler tarafından 2012 yılında “ Ortadoğu’da nükleer silahlardan ve diğer kitle imha silahlarından (KİS) arındırılmış bir bölge tesisi için” bölgesel bir konferans düzenlenmesi kararı alınmıştı. Ancak, takip edildiği kadarı ile bu konuda çok az bir ilerleme kaydedilmektedir.

 

Ortadoğu’da nükleer silahlardan ve diğer kitle imha silahlarından (KİS) arındırılmış bir bölge tesisi konusunda girişimlerin tarihi ilk olarak 1995’lere kadar uzanmaktadır. O zaman 189 üyeli NPT imzacısı ülkeler yapılan beş yıllık gözden geçirme konferansında konuyu gündeme getirmişler ancak, ABD’nin vetosu ve muhtelif nedenlerle ilgi görmemiştir. 15 yıl boyunca Mısır tarafından sürdürülen ısrarlı çabalar ve son toplantıda İran Cumhurbaşkanı Ahmedi Necat ve Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın İsrail’in NPT’e dahil edilmesi gereğini gündeme getirmeleri üzerine, 2010 yılı NPT Gözden Geçirme Konferansında, 2012 yılında yukarıda belirtilen başlık altında bir konferans yapılması kararı çıkmıştır. Bu konuda BM ile birlikte koordinatör ülke olarak belirlenen ABD, Rusya ve İngiltere’nin bölge ülkeleri ile görüşmek suretiyle, yapılacak konferansı düzenlemeleri ve ev sahibi ülkenin belirlenmesi gerekmektedir. 2012 yılında yapılması planlanan toplantıya İran ve özellikle NPT imzacısı durumunda olmayan İsrail’in katılmasının sağlanması için ikna edilmesi temel sorunlardan biri olarak görülmektedir. Yapılacak 2012 konferansı için ev sahibi ülke olarak Kanada, Finlandiya veya Hollanda’dan birisi bu yıl sonuna kadar belirleneceği açıklanmıştır[1]. 

 

Yapılacak konferansın gerekliliği üzerinde duran AB,  belirtilen çalışmalara önayak olmak amacıyla, 6-7 Temmuz 2011 tarihleri arasında bir seminer yapılmasını planlamıştır. Her ne kadar planlanan seminerin 2012 yılında yapılması kararlaştırlan konferans ile direkt ilişkisi olmasa dahi, en azından bu konuda dikkatleri ve ilgiyi çekerek, sürece katkıda bulunmanın önemli olduğu vurgulanmaktadır.

 

 AB KİS’den sorumlu yetkilisi olan Annalisa Giannella’in ifadesiyle Brüksel’de yapılacak seminere bölge ile ilgili 180 üye ülke katılacaktır. Katılımcılar, AB üyesi devletler ve ilgili kurumlarından, Ortadoğu ülkeleri ile diğer NPT üyesi ülkelerin ve  uluslararası organizasyonlar ve akademik camiadan temsilcilerden oluşacağı belirtilmektedir. Katılımcılar arasında en önemli başarı olarak, İran ve İsrail’den yüksek düzeyde diplomatların katılmasının sağlanması gösterilmiştir[2]. İran temsilcisi olarak, Atom Enerji Ajansı İran Temsilcisi Ali Asghar Soltanieh, Hossein Karimi ve Ali Mohammad Mottaghi ile muhtelif delegelerin katılacağı. İsrail’den ise; Dışişleri Bakanlığı’ndan Jeremy Issacharoff ve İsrail’in AB temsilcisi Avivit Bar-İlan katılacağı değerlendirilmiştir. Suriye’den ise, BM’e akredite nükleer konulardaki gözlemcisi Bassam Sabbagh katılımcı olarak görülmektedir[3].ABD Milli Güvenlik Konseyi’nde silahların kontrolü ve yayılmanın önlenmesi konusunda koordinatör görevinde olan Gary Samore’nin bir açılış konuşması yapacağı ifade edilmiştir.

 

Yapılan toplantının amacı; Ortadoğu’da tesisi değerlendirilen KİS ve atma vasıtalarından arındırılmış bir bölge tesisi için başlayan sürece gerekli desteği sağlayarak ve karşılıklı güven tesisine katkı sağlamak olarak belirlenmiştir.

 

AB tarafından yapılan seminer özellikle İran ve İsrail temsilcilerini bir araya getirmesi bakımından önemli bir adım olarak görülmektedir. Yapılacak seminerde farklı kurumlardan temsilcilerin bulunmasıyla birlikte oldukça farklı görüşlerin ortaya çıkacağı değerlendirilmektedir. Ancak, bütün güçlüklere rağmen bu konuda yapılan girişimin 2012’deki konferans sürecine katkıda bulunacağına inanılmaktadır.

 

2012’deki konferans arzu edildiği şekilde gerçekleştirilemediği takdirde NPT’nin güvenilirliği ve işlevi sorgulanmaya başlanacağı gerçeğinden hareketle bu girişimin mutlaka gerçekleştirilmesi gerektiğinin altı çizilmektedir. İsrail’in kendi nükleer envanterini masaya koymaktan kaçındığı ve böyle bir konferansa taraf olmayacağı[4] çıkışları konferansın yapılmasını tehlikeye düşürecek gibi görünmesine rağmen, bölge ülkelerinin İsrail dahil tamamının anılan konferansa katılması ABD Başkanı Obama’nın “nükleer silahlardan arındırılmış bir Dünya” tezine inanca katkı sağlayan bir sürecin başlamasına yol açacaktır. Aynı zamanda NPT’e olan güven tazelenecektir.

 

Konferansta somut neticeler alınamasa dahi böyle bir amaç için birbirlerini hasım gören ve uzlaşma konusunda hiçbir ortak yönü bulunmayan tarafların bir araya getirilmesi asıl başarı olacaktır. Birliktelik bir defa sağlandıktan sonra uzun vadede devamı konferanslarla ortak zeminin sağlanabileceğinden kimsenin şüphesi olmamalıdır.

 

Değerlendirme

 

AB tarafından yapılan bu seminerin önemi İsrail ve İran ile yıllardır bu konuyu gündeme getirerek, nihayet böyle bir konferansın gerçekleştirilmesine önayak olan Mısır’ın bir araya getirilmesi açısından oldukça önemli bir adım olarak nitelendirilmelidir. Ayrıca, ABD’nin önceki yıllarda vetosuna rağmen artık, bu konuda uyum içinde bulunması İsrail’in konferansa katılmasının gerçekleştirilmesi açısından oldukça önemli bir durum olarak görülmektedir.

 

Dipnotlar

 

[1] “Israel, Iran to Join EU Meeting on Mideast WMD-Free Zone”, July 6, 2011, http://gsn.nti.org/gsn/nw_20110706_5834.php, (erişim tarihi 10.07.2011)

[2] Elaine M. Grossman, “European Union to Tackle Mideast WMD Issue at July Meeting”, Global Security Newswire, June 3, 2011, http://gsn.nti.org/gsn/nw_20110603_2545.php, (erişim tarihi 10.07.2011)

[3] “Israel, Iran to Join EU Meeting on Mideast WMD-Free Zone”, July 6, 2011, http://gsn.nti.org/gsn/nw_20110706_5834.php, (erişim tarihi 10.07.2011)

[4] 2011 Carnegıe Internatıonal Nuclear Polıcy Conference, “A Mıddle East Wmd Free Zone Conference:

Preparıng For Success”, 29 March 2011, (01:00:42) , (erişim tarihi 10.07.2011)