Ülkemizde genel anlamda bölgesel eşitsizlikleri ortadan kaldırmak amacıyla uygulanan yatırım teşvik politikaları incelendiğinde 2009 ve 2012 yıllarında uygulamaya konulan yatırım teşvik paketlerinin 2018 yılındaki Cazibe Merkezi Programına kıyasla temel farklılıklar gösterdiği izlenmektedir.

 

– 2009 yılında; 2008 yılı dünya finansal krizinin etkilerini azaltmak için uygulanan teşvik paketinde, iller dört gruba ayrılmış ve III ve IV nolu grupta yer alan illere daha fazla teşvik uygulaması yapılmıştır.

– 2012 yılında uygulanan teşvik paketinde ise; iller 6 gruba ayrılarak 5 ve 6 numaralı gruplarda yer alan illere daha fazla destek uygulaması yapılmıştır.

– 2018 yılında uygulamaya konulan Cazibe Merkezleri Programı da benzer yapıda olmakla birlikte daha dar çerçevede 23 ili kapsayan bir destek paketi olarak değerlendirilmektedir.

 

Çalışmamızda; 25.01.2018 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2018/11201 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Cazibe Merkezleri Programı kapsamında olan illerde gerçekleştirilecek yatırımlara uygulanacak desteklere ilişkin yeniden düzenlemelerle getirilen yeniliklere ilişkin bilgilere yer verilmiştir. Cazibe Merkezleri Programı kapsamında, görece az gelişmiş bölgelerdeki yatırım ortamını canlandırarak istihdam, üretim ve ihracat artışı yoluyla bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmak amacıyla, özel sektör yatırımlarını desteklemeye yönelik olarak uygulanacak destekler belirlenmiştir.

 

Cazibe Merkezleri Programı Kapsamındaki İller

 

Toplam 23 ilde yapılacak imalat sanayi yatırımları ile çağrı merkezi ve veri merkezi yatırımlarına 6. bölgede yapılan teşvikli yatırımlar için öngörülen teşvik ve desteklerin yanında enerji desteği sağlanmaktadır. 5 bölgede 23 ili kapsayan Cazibe Merkezleri Programı için iller;

 

  1. Kars (Ardahan, Iğdır, Ağrı bu bölgeye dâhil)
  2. Van (Muş, Bitlis, Hakkâri bu bölgeye dâhil)
  3. Şanlıurfa, Diyarbakır ve Mardin (Batman, Siirt, Şırnak bu bölgeye dâhil)
  4. Erzurum (Erzincan, Gümüşhane, Bayburt bu bölgeye dâhil)
  5. Elazığ ve Malatya (Adıyaman, Tunceli, Bingöl bu bölgeye dâhil)

 

Desteklenen Yatırımlar

 

Cazibe Merkezleri Programı, özel sektör tarafından, aşağıda gerçekleştirilecek yatırım projelerini kapsamaktadır.

– İmalat sanayi yatırımları

– Çağrı merkezi yatırımları

– Veri merkezi yatırım projeleri

 

Destek İçin Aranan Asgari Sabit Yatırım Tutarı ve Asgari Kapasite

 

Kararnameye göre, kapsamda olan imalat sanayi yatırımları için;

– Tunceli, Bayburt, Ardahan, Gümüşhane, İğdır ve Erzincan illerinde 2 milyon Türk lirası,

– Hakkari, Bingöl, Kars, Siirt, Bitlis, Muş, Şırnak, illerinde 4 milyon Türk lirası,

– Ağrı, Batman, Elazığ, Adıyaman, Erzurum, Malatya, Mardin, Van, Diyarbakır, Şanlıurfa illerinde 5 milyon Türk Lirası asgari sabit yatırım tutarı şartı aranmaktadır.

 Desteklerden yararlanabilmek için;

– Çağrı merkezi yatırımlarında asgari 200 kişilik istihdam sağlanması,

– ANSI/TIA-942 veya Uptime Institute TİER-3 veya üstü seviyede olan veri merkezi yatırımlarının ise asgari 5.000 metrekare beyaz alan ihtiva etmesi gerekmektedir.

 

Mevcut teşvik programı dikkate alındığında;

 

Asgari yatırım tutarları ve istihdam rakamları dikkate alındığında yatırımların yüksek istihdam sağlama potansiyelinin bulunması,

– Teşvik kapsamında ithal ikamesi sağlayacak ürünlerin üretilecek olması,

– Artan kapasite/üretim sonrası programın ihracat rakamlarını destekleyecek olması,

– Yatırımların ileri-geri bağlantıları ile diğer alt sektörleri tetikleyecek nitelikte olması,

– Programın Ar-Ge ve yenilik sağlaması,

– Yerli makine ve teçhizat veya yerli teknoloji kullanılmasının iç piyasada oluşturması beklenen pozitif dışsallık,

– Yatırımcının destekten faydalanmasını talep ettiği yatırım konusunda tecrübesi veya kurumsal kapasitesinin bulunmasının yatırımların idari ve finansal açıdan sağlıklı olarak yönetilmesini desteklemesi,

– İmalat sanayii için yatırımların organize sanayi bölgesinde yapılması,

 

Diğer taraftan,

 

– Söz konusu programın uygulanması durumunda yukarıda bahsettiğimiz olumlu beklentilerin bulunmakla birlikte; mevcut durumda uygulanmaya başlanmaması,

– Destek kapsamındaki genelde doğu ve güneydoğuda yer alan iller olması; bu illerdeki güvenlik sorunlarının faaliyetlerin sürekliliği anlamında risk taşıması,

– Üretim merkezlerine, pazarlara ve limanlara coğrafi uzaklığı, yetişmiş kalifiye işgücünün yetersizliği,

– Program kapsamının 2020 yılına kadar uygulanabilir olması, projenin asgari yatırım tutarı ve asgari işçi sınırları dikkate alındığında KOBİ’lere yararlanma imkânı tanımaması,

– İhracat odaklı imalat sektörü etkinliğinde uygulanması beklenen programın; son üç yıldaki ani kur artışları dikkate alındığında şirketlerin 2018 yılı içinde faaliyet yapıları üzerindeki kur riskini arttırmasının beklenmesi,

– Program kapsamında yararlanmak isteyen Şirketlerin; merkez adreslerinin teşvik kapsamındaki iller dışında olmasının beklenmesine paralel, teşvik kapsamındaki yatırımların bu anlamda yönetim riskini beraberinde taşıyacak olması (merkez adres ile üretim adresi farklılığından),

– Teşvik programı kapsamında gerçekleşmesi beklenen yatırımların imalat sektörü kapasitelerini genel anlamda arttırmakla birlikte;söz konusu kapasite artışlarına paralel zorlaşan rekabet şartlarının (fiyat/maliyet) üretim verimliliği sağlayamayan Firmalarda mali yapı ve moralite bozulmalarına sebebiyet vermesinin beklenmesi,

 

değerlendirmede ön plana çıkan hususlardır.